काठमाडौँ । बोल्ने बित्तिकै त्यो काम वा कुरा पूरा गर्ने बच्चालाई हामी प्रायः रामो संस्कार भएको बच्चा भनेर सोच्छौँ । तर जहिले पनि ‘हुन्छ’ भन्ने यो बानी उनीहरूको मानसिक विकासको लागि खतरनाक साबित हुन सक्छ । चाहिने भन्दा धेरै आज्ञाको पालनाले बच्चाहरूले खुलेर आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने क्षमता गुमाउन सक्छन् । तिनीहरू आफ्नै निर्णय लिन हिचकिचाउँछन् र ‘हुन्न’ भन्न सक्दैनन् ।

हाम्रो समाजले प्रश्न नगरी ठुलाहरूले भनेका सबै कुरा चुपचाप स्वीकार गर्ने बच्चालाई सबैभन्दा संस्कारी र सुल्झिएको मान्दछ । आमाबाबुले गर्वका साथ आफन्त र छिमेकीहरूलाई ‘मेरो बच्चा त धेरै सोझो छ; कहिले ठाडो जवाफ दिँदैन; जे भन्छ त्यही चुपचाप गर्छ,’ भन्छन् । तर के तपाईँले कहिल्यै सोच्नु भएको छ कि सबै कुरामा हो भन्ने यो बानीले तपाईंको बच्चाको दिमाग र व्यक्तित्वमा कस्तो असर पारिरहेको छ ? ’

जब तपाईँ बच्चालाई ‘आज्ञाकारी’ र ‘गूड ब्वाय वा गूड गर्ल’को सीमामा सीमित गर्नुहुन्छ, तपाईँले अनजानमा उनीहरूलाई सोच्ने, बुझ्ने र आफ्नै विचार व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रताबाट वञ्चित गरिरहनु भएको हुन्छ ।

जब बच्चाहरूलाई बाल्यकालदेखि नै चुप लाग्न र सबै कुरामा हो मा हो भन्न सिकाइन्छ यो उनीहरूको मस्तिष्क प्रोग्रामिङको हिस्सा बन्छ । उनीहरूलाई बिस्तारै वयस्कहरूको अगाडि आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने वा बोल्ने अधिकार छैन भन्ने महसुस हुन थाल्छ । जब त्यस्ता बच्चाहरू ठुला हुन्छन् र जीवनको कुनै न कुनै मोडमा आफ्नो अधिकारको लागि बोल्न पर्ने हुन्छन्, उनीहरू चुप लाग्छन् । बाल्यकालदेखिको यो डर उनीहरूको स्वभावमा यसरी गाडिएर बसेको हुन्छ कि वयस्क भएपछि पनि उनीहरूले चाहेर पनि आफ्नो आवाज उठाउन सक्दैनन् र सधैँ हिचकिचाहटमा बाँच्छन् ।

आज्ञाको पालना कि गाली खाने डर ?

बालबालिकाले तपाईंको सल्लाहलाई साँच्चै सम्मान गरिरहेको छन् कि आमाबाबुको माया र प्रशंसा गुमाउने डरले ‘हो’ भनिरहेको छ भन्ने कुराबिच सूक्ष्म भिन्नता छ । मानौँ तपाईँले आफ्नो बच्चालाई केही गर्न भन्नुभयो, र तिनीहरूले सोच्दै नसोची आफूलाई मनपर्ने कार्टुन हेर्ने वा साथीहरूसँग खेल्ने प्लान त्यागिदिन्छन् भने यो सधैँ राम्रो संस्कारको सङ्केत हुँदैन । कहिलेकाहीँ, बच्चाले यो केवल ‘होइन’ भन्यो भने आमाबाबुलाई रिसाउलान् वा आफूलाई खराब बच्चा भन्लान् कि भनेर गर्छन् ।

अरूबाट प्रशंसा पाउने लत

हरेक काम पछि अरूबाट प्रशंसा वा प्रशंसा प्राप्त गर्ने बानी परेको बच्चाले बिस्तारै आफ्नो रुचि र चाहनालाई दबाउन थाल्छ ।

आफैँले निर्णय गर्न नसक्नु: अरूको आदेश निरन्तर पालना गर्ने बानीका कारण त्यस्ता बच्चाहरूले ठुलो हुँदै जाँदा आफ्नो निर्णय लिने क्षमता गुमाउँछन् ।

खराब संगतको सिकार हुने: बाल्यकालदेखि नै नाइँ हुँदैन भन्न सिकेका हुँदैनन् । त्यसैले यस्ता व्यक्तिहरू सजिलै नकारात्मक सम्बन्ध वा दबाबयुक्त वातावरणमा फस्छन् । कसैलाई खुसी पार्न भनेर यिनीहरूले निरन्तर त्याग गरिरहेका हुन्छन् ।

भित्री थकान र मानसिक तनावलाई चिन्नुहोस्

बच्चा अत्यधिक शान्त रहनु र सबैले भनेको काम वा कुरा मान्नु कयौँ पटक उसको मानसिक थकानको सङ्केत हुन्छ । बाहिरी संसारले तपाईंको बच्चाको अनन्त प्रशंसा गर्न सक्छ, ‘हेर, कस्तो शान्त र आज्ञाकारी बच्चा!’ भने पनि भित्र भित्रै तिनीहरूले आफ्ना भावनाहरूलाई दबाइरहेका हुन सक्छन् । बच्चाले कुनै आनन्द, उत्साह, वा ऊर्जा बिना नै रोबोट जसरी कार्यहरू पूरा गरिरहेको छ भने, बुझ्नुहोस् कि तिनीहरू भित्रबाट एकदम एक्लै छन् अनि तनावमा छन् ।

बानीलाई कसरी सुधार्ने ?

तपाईँलाई लाग्छ कि तपाईंको बच्चा मानिसहरूलाई खुसी पार्ने विकारको सिकार भएका छन् र उसले आफ्नो आत्मविश्वास गुमाइरहेको छ भने आत्तिनुको सट्टा, केही आधारभूत परिवर्तनहरू गर्नुहोस् ।

१. घरमा खुलेर बोल्ने वातावरण बनाउनुस्:

बच्चालाई उनीहरूको विचार आफ्नो जत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ भन्ने कुरा महसुस गराउनुस्।  कुनै कुरामा तिनीहरू असहमत हुन्छन् भने शान्तापूर्वक उनीहरूको कुरा सुन्नुहोस् ।

२. गल्तीहरू स्वीकार गर्न सिक्नुहोस्

बालबालिकाहरूको सामु कहिलेकाहीँ आमाबुबा पनि गलत हुन सक्छन् भन्ने कुरा स्वीकार गर्नुमा कुनै खराबी छैन । जब बच्चाहरूले ठुलाले पनि आफ्ना गल्तीहरू स्वीकार गर्न सक्छन् भन्ने देख्छन् तिनीहरूको डर हराउँछ ।

३. सही र गलत बिचको भिन्नता सम्झाउनुस्

गलत कुरालाई ‘होइन’ भन्नु अशिष्टता होइन, बरु आफ्नो सीमा तय गर्नु हो भन्ने कुरा बच्चालाई सिकाउनुस् ।

४. प्रोफेशन मद्दत लिनुस्

तपाईंको बच्चा जतिबेला पनि डराइरहन्छ र आफ्नो कुरा बिलकुल भन्न सक्दैन भने बाल सल्लाहकार वा मनोवैज्ञानिकबाट सल्लाह लिन ढिलाइ नगर्नुहोस् ।

५. सही सीमा तोक्नु नै असली प्यारेन्टिङ हो ।

बच्चालाई आफ्नो कुरा राख्ने स्वतन्त्रता दिनुको अर्थ उनीहरूलाई जिद्दी गर्ने वा दुर्व्यवहार गर्न अनुमति दिनु होइन । आफ्नो कुरा तार्किक रूपमा बच्चालाई बुझाउनु र उसको कुरा सुन्नु स्वस्थ अभिभावकत्वको सिद्धान्त हो । अनुशासन र मायाबिच सही सन्तुलन बनाएर नै तपाईँले आफ्नो बच्चालाई बलियो र आत्मनिर्भर मान्छे बनाउन सक्नु हुन्छ ।