अमेरिका-इज्रायलको इरानविरुद्धको युद्ध चौथो साता प्रवेश गर्दा पाकिस्तानले द्रुत गतिमा कूटनीतिक केन्द्रको भूमिका ग्रहण गरेको छ। इस्लामाबाद वाशिङ्टन र तेहरानबीचको विश्वसनीय पुल बनेको छ, जसले क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई थप फैलिनबाट रोक्न महत्वपूर्ण प्रयास गरिरहेको छ।

पाकिस्तान, टर्किये र इजिप्टको समन्वयमा चलाइएको पृष्ठपट्टी कूटनीतिले पहिलो ठोस नतिजा दिइसकेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको ऊर्जा तथा विद्युत् पूर्वाधारमा हुने हमलालाई पाँच दिन (केही रिपोर्टअनुसार दुई हप्ता) सम्म स्थगित गर्ने घोषणा गरेका छन्। युद्ध विभिन्न मोर्चामा जारी रहे पनि यो ढिलाइलाई कूटनीतिक प्रयासको प्रारम्भिक सफलताका रूपमा हेरिएको छ।

के भइरहेको छ?

क्षेत्रीय युद्ध झन् फैलिने जोखिम बढ्दै गएको बेला, विशेष गरी हर्मुज जलडमरूमध्य जस्ता रणनीतिक मार्गमा तनाव चर्किएको अवस्थामा कूटनीतिक गतिविधि तीव्र बनेको छ। पाकिस्तान अमेरिका र इरानबीच सन्देश आदान-प्रदान गर्ने थोरै देशमध्ये एक बनेको छ, जहाँ दुवै पक्षका लागि प्रत्यक्ष संवाद राजनीतिक रूपमा कठिन छ।

पाकिस्तानको उच्च नेतृत्व दुवै राजधानीसँग निरन्तर सम्पर्कमा छ। प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेश्कियानसँग कुराकानी गर्दै डी-एस्केलेसन (तनाव घटाउने) र संवादमा फर्कनुपर्नेमा जोड दिएका थिए। त्यसैगरी, पाकिस्तानका चिफ अफ डिफेन्स फोर्सेज तथा आर्मी चिफ फील्ड मार्शल सैयद आसिम मुनीरले आइतबार अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग कुराकानी गरेको रिपोर्ट छ – ठ्याक्कै अमेरिकाले हमला स्थगित गर्ने निर्णय गरेको समयमा।

अमेरिकी विशेष दूत स्टिभ विटकोफ र इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीबीच अप्रत्यक्ष सञ्चार भइरहेको छ। यसमा पाकिस्तान, टर्किये र इजिप्टले मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।

अहिलेसम्म थाहा भएका मुख्य कुरा

 १. एस्केलेसनमा रोक: अमेरिकाले इरानक महत्वपूर्ण पूर्वाधारमा हमला स्थगित गरेको छ। हालका कुराकानीहरूलाई “उत्पादक तर प्रारम्भिक” भनिएको छ।

२. अप्रत्यक्ष कूटनीति : वाशिङ्टन र तेहरानबीच प्रत्यक्ष सम्पर्कको पुष्टि भएको छैन; सबै सञ्चार मध्यस्थकर्तामार्फत मात्र भइरहेको छ।

 ३. पाकिस्तानको भूमिकामा विस्तार : इस्लामाबादले केही समयदेखि नै दुवै पक्षबीच सन्देश पुर्‍याइरहेको थियो, तर द्वन्द्व एस्केलेसनको नजिक पुग्दा यो संलग्नता उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

 ४. इस्लामाबादमा सम्भावित वार्ता : रिपोर्टअनुसार पाकिस्तानले यो साता उच्चस्तरीय वार्ता आयोजना गर्न सक्ने छ, जसमा अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्स र इरानी उच्च नेतृत्व सहभागी हुन सक्ने उल्लेख छ (ह्वाइट हाउसले अझै पुष्टि गरेको छैन)।

 ५. इरानको सतर्क अडान : तेहरानले सार्वजनिक रूपमा वार्ता अस्वीकार गरेको छैन, तर कुनै समाधानमा सुरक्षा ग्यारेन्टी, क्षतिपूर्ति र आफ्ना अधिकारको मान्यता हुनुपर्ने जोड दिएको छ

  ६. क्षेत्रीय समन्वय : टर्किये र इजिप्ट पाकिस्तानसँगै काम गरिरहेका छन्, जसलाई अधिकारीहरूले “रणनीतिक कूटनीतिक च्यानल” भनेका छन्।

किन पाकिस्तान केन्द्रीय भूमिकामा?

विश्लेषकहरूका अनुसार पाकिस्तानको यो महत्व दुवै वाशिङ्टन र तेहरानसँग काम गर्ने सम्बन्ध कायम राख्न सक्ने उसको दुर्लभ क्षमताबाट आएको हो। इरानसँगको भौगोलिक निकटता, क्षेत्रीय कूटनीतिक तथा सुरक्षा सम्बन्धले इस्लामाबादलाई तत्कालता र पहुँच दुवै दिएको छ।

यो दोहोरो स्थितिले पाकिस्तानलाई “गो-बिट्विन” (मध्यस्थ) को भूमिका खेल्न सजिलो बनाएको छ, जहाँ अविश्वासले प्रत्यक्ष संवाद रोकेको छ। अधिकारीहरूले यसलाई “नेट क्षेत्रीय स्थिरताकार” को रूपमा वर्णन गरेका छन्, जसले सैन्य एस्केलेसनबाट राजनीतिक समाधानतर्फ ध्यान केन्द्रित गरिरहेको छ। गल्फ साझेदारहरूबाट समेत समर्थन प्राप्त भएको संकेतले पाकिस्तानको मध्यस्थकर्ता विश्वसनीयतालाई थप बलियो बनाएको छ।

अब के हुन्छ?

प्रगतिको प्रारम्भिक संकेत देखिए पनि युद्धविरामको बाटो अझै अनिश्चित छ। अमेरिकी हमलाको हालको रोक सीमित र सशर्त छ भने इरानले औपचारिक वार्ताका लागि पूर्ण तयारी देखाएको छैन।

तर, कूटनीतिक च्यानल सक्रिय भएसँगै र धेरै मध्यस्थकर्ता संलग्न भएसँगै ध्यान अब युद्धभूमिबाट वार्ता टेबलतर्फ (सम्भवतः इस्लामाबादमा) सर्ने देखिन्छ। हालका वर्षहरूमा पाकिस्तानको यो प्रयासलाई उसको ठूलो कूटनीतिक सफलताको रूपमा हेरिएको छ।

(समाचार विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय स्रोतहरू – गार्डियन, न्यूयोर्क टाइम्स, अल जजिरा, बीबीसी लगायतबाट प्राप्त जानकारी अनुसार तयार पारिएको हो ।)