बच्चा जन्मिनुअघि नै अभिभावकलाई उसको स्वास्थ्य र विकासको चिन्ता हुन थाल्छ । जन्मिएपछि भने बच्चाको कति बढ्यो, उचाइ उमेरअनुसार छ कि छैन, उसले पर्याप्त खाना खाइरहेको छ कि छैन र अन्य बच्चाको तुलनामा उसको विकास कस्तो छ भन्ने विषयमा अभिभावकको चासो अझ बढ्छ । कतिपय अभिभावकले आफ्नो बच्चाको वृद्धि अन्य बच्चासँग तुलना गर्ने गर्छन् । तर हरेक बच्चाको वृद्धि र विकासको गति एउटै हुँदैन ।

त्यसैले बच्चा अरूभन्दा अग्लो वा होचो, मोटा वा पातला छन् भन्ने आधारमा मात्र उनीहरूको ग्रोथ सामान्य वा असामान्य भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन । बच्चाको वृद्धि समयसँगै कसरी भइरहेको छ, उसको उचाइ र तौल ग्रोथ चार्टमा कुन अवस्थामा छ तथा उसको समग्र शारीरिक र विकासात्मक अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरा बढी महत्वपूर्ण हुन्छ ।

बच्चाको ग्रोथ भन्नाले के बुझिन्छ ?

बच्चाको ग्रोथ भन्नाले केवल उचाइ र तौल बढ्नु मात्र होइन । बच्चाको शारीरिक वृद्धि, मस्तिष्कको विकास, मोटर सीप, भाषा तथा सामाजिक व्यवहारलगायत समग्र विकासलाई बुझिन्छ ।शारीरिक वृद्धिमा मुख्य रूपमा उचाइ, तौल र साना बच्चामा टाउकोको घेरा जस्ता मापदण्ड हेरिन्छ । अर्कोतर्फ, विकासको मूल्यांकन गर्दा बच्चाले उमेरअनुसार बस्न, हिँड्न, बोल्न, खेल्न, सिक्न र अरूसँग अन्तरक्रिया गर्न सकिरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।त्यसैले बच्चाको स्वास्थ्य मूल्यांकन गर्दा तौल वा उचाइको एउटा मात्र अंकभन्दा पनि समयसँगै आएको परिवर्तन हेर्नुपर्छ ।

उमेरअनुसार बच्चाको ग्रोथ कस्तो हुनुपर्छ ?

बच्चाको वृद्धि प्रत्येक उमेरमा फरक गतिमा हुन्छ । जीवनको पहिलो वर्षमा बच्चाको शारीरिक वृद्धि निकै तीव्र हुन्छ । त्यसपछि वृद्धि क्रमशः सुस्त हुँदै जान्छ र किशोरावस्थामा फेरि तीव्र रूपमा बढ्ने चरण आउन सक्छ ।चिकित्सकहरूले बच्चाको उचाइ, तौल र अन्य मापनलाई ग्रोथ चार्टमा राखेर मूल्यांकन गर्छन् । विश्व स्वास्थ्य संगठनका बाल वृद्धि मापदण्ड विशेषगरी ५ वर्षसम्मका बालबालिकाको वृद्धि मूल्यांकनमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

ग्रोथ चार्टमा बच्चाको मापनलाई उमेर र लिङ्गअनुसार तुलना गरिन्छ । एउटै प्रतिशतमा हुनु मात्र लक्ष्य होइन । बच्चा समयसँगै आफ्नो वृद्धि कर्भमा निरन्तर अघि बढिरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा बढी महत्वपूर्ण हुन्छ ।उदाहरणका लागि, कुनै बच्चा स्वाभाविक रूपमा अरूभन्दा सानो कदको हुन सक्छ । यदि उसको उचाइ र तौल लामो समयदेखि आफ्नै वृद्धि कर्भअनुसार बढिरहेको छ भने त्यो उसको सामान्य शारीरिक बनोट हुन सक्छ । तर पहिले सामान्य रूपमा बढिरहेको बच्चाको वृद्धि अचानक रोकियो वा कर्भमा लगातार तल झर्न थाल्यो भने चिकित्सकसँग परामर्श आवश्यक हुन्छ ।

बच्चाको तौल र उचाइ मात्र होइन, वृद्धि दर पनि महत्वपूर्ण

अभिभावकले धेरैपटक ‘मेरो बच्चाको तौल कति हुनुपर्छ ?’ भनेर सोध्ने गर्छन् । तर सबै बच्चाका लागि एउटै आदर्श तौल हुँदैन । उमेर, लिङ्ग, जन्मको अवस्था, पारिवारिक बनोट र अन्य स्वास्थ्य अवस्थाले पनि बच्चाको उचाइ र तौलमा प्रभाव पार्न सक्छ ।त्यसैले इन्टरनेटमा भेटिने कुनै एउटा निश्चित तौलसँग बच्चाको तुलना गर्नु उचित हुँदैन । बालरोग विशेषज्ञले बच्चाको विगतका मापन हेरेर उसको ग्रोथ ट्रेन्ड मूल्यांकन गर्छन् ।

विशेषगरी बच्चाको तौल बढिरहेको भए पनि उचाइ अपेक्षित रूपमा नबढ्नु, उचाइ बढिरहेको भए पनि तौलमा समस्या हुनु वा दुवैको वृद्धि लामो समयसम्म सुस्त हुनुको कारण फरक–फरक हुन सक्छ ।

कुन–कुन कारणले बच्चाको वृद्धि विकास प्रभावित हुन सक्छ ?

–पर्याप्त र सन्तुलित खाना नपाउनु

–प्रोटिन तथा सूक्ष्म पोषक तत्वको कमी

–बारम्बार संक्रमण हुनु

–लामो समयसम्म रहने रोग

–पाचन तथा पोषक तत्व शरीरले अवशोषण गर्न नसक्ने समस्या

–लगातार पखाला वा बान्ता हुनु

–भोक कम हुनु

–पर्याप्त निद्रा नपुग्नु

–अत्यधिक तनाव वा प्रतिकूल पारिवारिक वातावरण

–शारीरिक गतिविधिको कमी

–केही हर्मोनसम्बन्धी समस्या

वंशाणुगत कारण

केही बच्चा पारिवारिक रूपमा नै होचा वा पातला हुन सक्छन् । त्यसैले बच्चाको ग्रोथमा समस्या देखिएमा कारण पहिचान नगरी आफैँ औषधि, सप्लिमेन्ट वा ‘हाइट बढाउने’ उत्पादन प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन ।

पोषणको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण

बच्चाको वृद्धि र विकासका लागि पर्याप्त पोषण अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । बच्चाको खानामा उमेर र आवश्यकताअनुसार प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, स्वस्थ बोसो, भिटामिन र खनिज पदार्थ समावेश हुनुपर्छ ।

दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ, माछा–मासु खाने परिवारमा उपयुक्त मात्रामा त्यस्ता स्रोत, फलफूल, तरकारी, साबुत अन्न तथा अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थलाई विविध रूपमा समावेश गर्न सकिन्छ ।

आइरन, जिंक, क्याल्सियम, भिटामिन डी र अन्य सूक्ष्म पोषक तत्वको कमीले पनि बच्चाको स्वास्थ्य र विकासमा असर पार्न सक्छ । तर सप्लिमेन्ट आवश्यक छ कि छैन भन्ने कुरा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मात्र निर्धारण गर्नुपर्छ ।

सानो बच्चामा खानाको मात्रा मात्र होइन, खाना खाने तरिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । बच्चालाई जबरजस्ती खुवाउने, खाना खान नमान्दा डर देखाउने वा मिठाई तथा जंक फुडलाई पुरस्कारका रूपमा प्रयोग गर्ने बानीले दीर्घकालीन रूपमा खानासम्बन्धी व्यवहारमा असर पार्न सक्छ ।

पर्याप्त निद्रा किन आवश्यक छ ?

बच्चाको शारीरिक र मानसिक विकासमा निद्राको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । निद्राका क्रममा शरीरमा वृद्धि तथा मर्मतसम्बन्धी विभिन्न प्रक्रिया सक्रिय हुन्छन् ।बच्चाको निद्राको आवश्यकता उमेरअनुसार फरक हुन्छ । नवजात तथा साना शिशुलाई ठूलो बच्चाको तुलनामा धेरै निद्रा आवश्यक हुन्छ । त्यसैले अभिभावकले बच्चाको उमेरअनुसार पर्याप्त निद्रा सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।

सुत्नुअघि लामो समय मोबाइल, ट्याबलेट वा टेलिभिजन प्रयोग गर्ने बानीले निद्राको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ । नियमित सुत्ने समय र शान्त वातावरणले बच्चाको राम्रो निद्रा कायम गर्न सहयोग गर्छ ।

खेलकुद र शारीरिक गतिविधि पनि उत्तिकै आवश्यक

बच्चालाई केवल खाना खुवाएर मात्र स्वस्थ वृद्धि सुनिश्चित हुँदैन । उमेरअनुसार खेल्ने, हिँड्ने, दौडने र शारीरिक गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर पनि दिनुपर्छ ।

शारीरिक गतिविधिले मांसपेशी र हड्डीको स्वास्थ्यमा सहयोग गर्नुका साथै शारीरिक तन्दुरुस्ती र समन्वय क्षमता विकास गर्न मद्दत गर्छ । त्यसैले बच्चालाई लामो समयसम्म मोबाइल वा अन्य स्क्रिनमा मात्र व्यस्त राख्नुको सट्टा सक्रिय खेलकुदमा सहभागी गराउनु राम्रो हुन्छ ।

कुन संकेत देखिएमा अभिभावक सचेत हुने ?

निम्नमध्ये कुनै समस्या लगातार देखिएमा बालरोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छः

–बच्चाको तौल लामो समयसम्म नबढ्नु

–उचाइ बढ्ने गति अचानक सुस्त हुनु

–पहिलेको ग्रोथ कर्भभन्दा बच्चा लगातार तल झर्नु

–बच्चा अत्यधिक दुब्लो वा कमजोर देखिनु

–खाना खान लगातार समस्या हुनु

–बारम्बार पखाला वा बान्ता हुनु

–बारम्बार संक्रमण भइरहनु

–बच्चा अत्यधिक थकित वा कमजोर देखिनु

–उमेरअनुसार विकासात्मक सीप हासिल गर्न ढिलाइ हुनु

–किशोरावस्थामा अपेक्षित शारीरिक विकास नदेखिनु

यस्ता संकेत देखिँदैमा बच्चालाई कुनै गम्भीर रोग भएको भन्ने हुँदैन । तर कारण पत्ता लगाउन समयमै स्वास्थ्यकर्मीको मूल्यांकन आवश्यक हुन सक्छ।

बच्चाको विकासमा ‘माइलस्टोन’ पनि हेर्नुपर्छ 

बच्चाको विकास मूल्यांकन गर्दा शारीरिक वृद्धि मात्र होइन, डेभलपमेन्टल माइलस्टोन पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । बच्चाले उमेरअनुसार नयाँ सीप सिकिरहेको छ कि छैन भन्ने कुरामा अभिभावकले ध्यान दिनुपर्छ ।

जस्तै, सानो बच्चाले क्रमशः टाउको सम्हाल्ने, पल्टिने, बस्ने, उभिने, हिँड्ने, आवाज निकाल्ने र पछि शब्द बोल्ने जस्ता सीप विकास गर्दै जान्छ । यी सीपमा उल्लेखनीय ढिलाइ देखिएमा बालरोग विशेषज्ञसँग कुरा गर्नुपर्छ ।

तर यहाँ पनि प्रत्येक बच्चाको विकासको गति केही फरक हुन सक्छ । त्यसैले कुनै एउटा माइलस्टोन केही समय ढिलो भयो भन्दैमा तुरुन्तै समस्या भएको निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन ।

नियमित स्वास्थ्य परीक्षण किन आवश्यक ?

बच्चा स्वस्थ देखिए पनि नियमित स्वास्थ्य परीक्षण उपयोगी हुन्छ । यस्तो परीक्षणमा चिकित्सकले बच्चाको तौल, उचाइ, टाउकोको घेरा, माथिल्लो हातको बिचको घेरा, पोषण अवस्था र विकासात्मक प्रगतिलगायत विभिन्न पक्षको मूल्यांकन गर्न सक्छन् ।

समयमै ग्रोथ निगरानी गर्दा वृद्धि सुस्त हुनुको कारण प्रारम्भिक चरणमै पहिचान गर्न सकिन्छ । आवश्यक परे चिकित्सकले खानपानमा सुधार, थप परीक्षण वा विशेषज्ञको परामर्श सिफारिस गर्न सक्छन् ।

बच्चालाई अरूसँग तुलना गर्नु हुँदैन

हरेक बच्चाको शारीरिक बनोट र विकासको गति फरक हुन्छ । एउटै उमेरका दुई बच्चामध्ये एक अग्लो र अर्को होचो हुनु मात्रैले कुनै समस्या भएको प्रमाण हुँदैन ।

अभिभावकले सामाजिक सञ्जाल वा आफन्तले भनेको आधारमा बच्चाको स्वास्थ्यबारे निष्कर्ष निकाल्नुको सट्टा नियमित रूपमा उसको वृद्धि र विकासको निगरानी गर्नुपर्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा बच्चा आफ्नो ग्रोथ कर्भमा निरन्तर रूपमा अघि बढिरहेको छ कि छैन, पर्याप्त पोषण पाइरहेको छ कि छैन, सक्रिय छ कि छैन र उमेरअनुसार विकासात्मक सीप हासिल गरिरहेको छ कि छैन भन्ने हो ।